Wonderen zijn van alle tijden

Onze pensionhouder alias campingbaas Johannes adviseert een aantal Armeense kloosters en kerken in de directe omgeving van Pemzashen te bezoeken. Hij vertelt dat dit gebied valt onder Ani. De vaststelling van de grenzen na de Eerste Wereldoorlog is in dit gebied nog steeds een eikel punt. Een claim om de Stad van 1000 kerken (Ani in Turkije) weer bij Armenië te voegen is niet opgegeven. De ‘Armeense kwestie’ omvat meer dan we konden vermoeden.

Harichavank is een Armeens klooster uit de 7 e Eeuw. Het oudste deel (de Sint Gregory Kerk) en iets later het klooster is in de loop der eeuwen uitgebreid, aangevallen en weer herbouwd. Eind 12 e Eeuw vatten twee broers Ivan en Zakira (prinsen van een Armeense Pahlavuni dynastie) het plan op de oude bouwstijl te herstellen en een kathedraal te bouwen. Het zal in 1201 klaar zijn. (De Pahlavuni heersten over een groot Rijk.) Een gevelsteen met de broers in kaftankledij en met een sharbush (militaire cap) is het nagelaten bewijs in de voorgevel. Vanaf het eind van de 13 e Eeuw is dit kloostercomplex een belangrijk centrum van Middeleeuwse Armeense cultuur en
godsdienst.

Het uitbouwen en vernieuwen zou niet stoppen. Aardbevingen hebben delen verwoest. Het gebied rond het complex werd met wallen, muren en torens tot een moeilijk neembaar bolwerk. Restanten van ornamenten, pilaren, burchtorens en verdedigingsgangen zijn nog zichtbaar. In 1850 vindt een grote uitbreiding plaats met een seminarie waarin een scriptorium (schrijfonderwijs). Vanaf dat moment is het de zomerresidentie van de catholicos van de Armeens Orthodoxe kerk. Bijgebouwen met vertrekken voor de monniken, een keuken en eetzaal, een herberg, graan-, voedsel- en wijnkelders en stallen voor vee zijn aanwezig. Dit deel is nog in gebruik en niet toegankelijk.

Het geheel wordt gekenmerkt door twee koepels en twee torens. Ze hebben voor Armeense kerken een afwijkend koepeldak: het lijkt een gevouwen ‘paraplu’. Rozetten en dubbele kolommen ondersteunen de koepel met een 20-zijdige basisvorm. De muren zijn opgetrokken uit traditionele roodbruine blokken, afgewisseld met voor de tijd uitzonderlijk lichter kleurende blokken. Onder de kleine kerktoren bevindt zich de ontvangstruimte, waarna je in het centrale deel komt.

Het is zondag en we maken in de kathedraal een Armeens Orthodoxe viering mee. Een zevental priesters leiden de dienst. Een groot rood kleed met een gouden kruis schermt halverwege de dienst een deel van het altaar af. Alleen de patriarch reciteert dan gebeden en teksten voor het rode doek, daarbij een groot boek hoog voor zich houdend. Er zijn veel gelovigen die de dienst meemaken, bidden, knielen, met open handen de zegen ontvangen, devotiekaarsjes branden. Er zijn opvallend veel jongeren. Er wordt veel gezongen door afwisselend priester(s), vrouwen en mannen. Een wolk van wierook vult de ruimte als de priester iedere gelovige berookt. Wij zijn duidelijk toeristen en/of niet-gelovigen en blijven verschoond. Een melodieuze klankzuivere alleen- en samenzang klinkt regelmatig; om van te genieten. Het herinnert ons aan een dienst in een Russisch Orthodoxe Kerk.

Een legende vertelt dat bij een belegering van de Seltsjoeken de bevolking schuilt in de kerk. Iedereen blijft binnen. Als de Seltsjoeken uiteindelijk de kerk binnendringen is er niemand. De indringers verklaren dat als een wonder waardoor de mensen veranderd waren in duiven en ‘waren gevlogen’. Dat er een geheime uitgang was die gebruikt werd kwam niet in ze op. De Seltsjoeken nemen zich uitboosheid voor de kerk te vernielen. Ze beginnen met de vier kolommen van de klokkentoren bij de ingang, maar er stort niets in. Na dat tweede wonder geven de Seltsjoeken het slopen op uit angst voor nog meer wonderen.

We rijden naar de Hogevank kerk, ook Rode Kerk en Sint Stefanus Kerk genoemd. Die ligt aan de weg van Maralik naar Sagnaghbyur. Het is een traditionele kleine Armeense kerk uit 1558 met de typisch ronde toren en een vierkante basisvorm. Er was eerder een klooster met bijgebouwen maar dat is met een aardbeving en door de tand des tijds allemaal vernietigd. Bij de aardbeving van 1939 werd deze kerk zwaar beschadigd maar in 1980 gerestaureerd. De kerk ligt tussen groene valleien en heuvels. Er komt een enkele bezoeker. Aan de voet van de kerk trekt een partytent waar een BBQ wordt gehouden meer bezoekers.

In Sagnaghbyur zijn twee kerken: de Sint Gregory en de Sint Thaddeus Kerk. De Sint Gregory is een rotskerk/kapel en bedevaartsoord.

Een legende: Toen de Turken de stad belegerden waren de mensen verstoken van voedsel en water. De ouders van een pasgeboren
baby die onophoudelijk huilde vragen God om hulp. Hun gebeden worden verhoord: er stroomde water uit de rots. Het water stroomt nu nog steeds in een grot van de rotskerk, zonder dat er op de rots geslagen moet worden.

Het is een kleine uitgehouwen grot die als kapel met altaar, kruisen, relikwieën en afbeeldingen van heiligen veel bezoekers trekt. Maar
hoofdbestanddeel van het bezoek is het heilig water. Wij kunnen nauwelijks binnenkomen door de smalle opening want gezinnen staan met flessen klaar om die te vullen in een donker gat in de rots waar het water borrelt. De mensen staan met hun voeten in een bassin en vullen bij de stroom hun flessen. Gelukkig komt water uit een vulpunt in de rots en is het niet het voetwassing water. Een Lourdesgevoel komt bij ons op.

Iets eerder ligt de Thaddeuskerk, opgetrokken uit rode steen. Een kerk zonder koepel met een kleine toren bij het portaal. We blijven in zondagse stemming want ook hier is een dienst. De priester staat er hier alleen voor, maar krijgt bij het gezang ondersteuning van een organiste. Zij moet bij iedere inzet van een lied haar hoofddoek opnieuw fatsoeneren. (Wim leest de bladmuziek mee.) Zelfs met muzieksteun lukt het de priester en gemeente niet zuiver te zingen. De kerk is van binnen weinig boeiend: in tegenstelling tot eerdere kerken is het interieur hier wit bepleisterd. We laten het voor wat het is.

Om 7 uur kunnen we aan tafel. De gastvrouw en haar dochter hebben hun beste beentje voorgezet. De gastheer heeft een forel laten vangen en heeft speciaal voor Wim bier gehaald. We krijgen een voorproefje van hun zelfgemaakte abrikozen sap: overheerlijk. Er staat veel teveel op tafel voor ons tweeën, dat zien we direct. Het brood en de flinterdunne flensjes blijft bijna onaangeroerd. Het is geen eenvoudige maar een rijkgevulde, voedzame en heerlijke maaltijd.