vader des vaderlands

Zo wordt Mustafa Kemal Atatürk door veel Turken genoemd. En niet zonder reden.  Hij is de grondlegger van het moderne Turkije. We bezoeken in Samsun het Gazi Müzesi. We krijgen in het museum een goed beeld van de vele stappen die moesten worden gezet om uiteindelijk het doel te bereiken. Het is voornamelijk een fotogalerij, waar  in het Engels een vertaling bij staat. Het is opvallend hoe vaak Atatürk contact heeft met ‘het volk’, waar de sultans niet naar omkeken. Het museum is in het vroegere hotel waar Atatürk met zijn manschappen de plannen beraamde en uitvoerde. Gids Mustafa vertelt uitgebreid over de geschiedenis van Atatürk en het vroegere Ottomaanse Rijk.   Onder het genot van Turkse thee krijgen we goede adviezen over plaatsen die het bezoeken waard zijn. Mustafa is archeoloog en gaat in september weer opgravingen doen. Wat een ‘tref’.

Vanuit Samsun start Atatürk door de Republiek uit te roepen zijn kruistocht tegen de heerschappij van de sultans en pasja’s die in Istanbul de regering vormen. Zijn loopbaan leest al vanaf zijn jeugd als een oorlogsroman.   Hij  liep al vroeg van huis weg om naar een school van zijn keuze te gaan, werd door de koranleraar tot bloedens toe geslagen.    Hij wilde als 11-jarige  niet meer naar die school en  schreef zich als 12-jarige  in voor de militaire cadettenschool.  Hij kreeg de bijnaam ‘Kemal’ wat de ‘de perfecte’  betekent.  Het zal  zijn hele militaire en politieke loopbaan kenmerken.

Atatürk werd geboren (1881) in wat nu Thessaloniki is, maar toen als Selanik deel was van het Ottomaanse Rijk. Selanik was eind 19e eeuw een wereldstad waar Joden, Grieken, Turken en Bulgaren samen leefden en hun eigen religies konden belijden.  Er werden veel talen gesproken vanwege veel Duitsers, Fransen en Britten in de stad. Het open karakter zou het wereldbeeld worden dat Atatürk nastreeft in zijn strijd tegen de heersers van het kalifaat.

In het begin van de 20e Eeuw en tijdens de Eerste Wereldoorlog is het in dit gebied een heksenketel van belangen, machtsstrijd  en gekonkel: De eeuwenlange vete tussen Griekenland en het toen nog Ottomaanse Rijk. De Italianen vallen Libië (toen Ottomaans) binnen. De Fransen sluiten een verbond met Armenië om het oosten te ‘bevrijden’. De Britten steunen Griekenland. De Russen vallen aan via de Kaukasus.

Atatürk blijkt een bekwaam en strategisch commandant. Toen de Britten in 1918 hielpen met een razendsnelle invasie Istanbul aan te vallen werd zijn gezegde ‘ze zullen gaan zoals ze gekomen zijn’ bewaarheid. De Britten werden snel verslagen. Het zou de antipathie van de Britten tegen Atatürk aanwakkeren. Ze zullen zelfs de pasja’s waarschuwen voor Kemal. Die slaan de  waarschuwing in de wind, wat ze duur komt te staan.

Er was al jarenlang veel verzet in het binnenland en in de Zwarte Zee regio. Opstanden werden neergeslagen. Mustafa Kemal wordt door de interim pasja als militair inspecteur naar Samsun gestuurd om verzetsgroepen te ontwapenen en de orde te herstellen. Als hij op 19 mei 1919 aankomt is hij  heel wat anders van plan. Samsun krijgt een belangrijke plek in de geschiedenis van Turkije.

Op veel plaatsen in de stad zie je grote posters hangen. Maar het meest duidelijk is het bij het Bandirma museum, vernoemd naar de postboot waarmee hij aankwam. Vlakbij onze camperplek staat de boot op het droge. Er hangen vlaggen van Atatürk en op grote bronzen plaquettes worden belangrijke gebeurtenissen uitgebeeld. Het contact met het volk komt goed tot uitdrukking. In de boot hangen in het onderdek veel foto’s uit de hele periode tot aan zijn overlijden. Samsun eert Atatürk en ook vandaag is het druk bij de boot.

Met 18 vrienden uit Selanik, kritische officieren en manschappen uit zijn opleidingstijd, leden van verzetsgroepen zal Atatürk vanuit Samsun de strijd beginnen tegen het Ottomaanse kalifaat. Bij de voor Turkije ongunstige vredesonderhandelingen in Sèvres (1920) worden de regerende sultans gedwongen af te treden; er komt een Britsgezinde  regering en het land wordt opgedeeld. De nationalisten van Atatürk zijn fel tegen: Turkije is een zieke man.

Na de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog wordt in 1922 de Turkse Nationale Assemblee (volksvertegenwoordiging) opgericht en het sultanaat definitief afgeschaft. Om ver weg te zijn van de corrupte Ottomaanse kliek wordt Ankara in plaats van Istanbul de hoofdstad van het land, Ataturk is vanaf 29 oktober 1923 president en zal dat tot aan zijn dood in 1938 blijven.

De invloed van de open samenleving in Selanik  was voor Atatürk  basis voor de nieuwe grondwet. Fundamentele burgerrechten, scheiding der machten, vrije verkiezingen, scheiding van religie en staat. Turkse vrouwen krijgen gelijke burger en politieke rechten. De gevreesde Sharia rechtbanken worden afgeschaft. Onafhankelijke rechtspraak. Islam is niet langer staatsgodsdienst. De koran moet lees- en begrijpbaar zijn voor het volk en zal worden vertaald in het Turks. Oproepen tot gebed worden nog alleen in het Turks gedaan. Onderwijs krijgt een impuls tegen het vele analfabetisme en wordt toegankelijk voor iedereen. Atatürk was tegen de imperialistische westerse landen, maar niet tegen de burgerrechten en vrijheden die hij tijdens zijn officierstijd had leren kenen.

Als we nu   door steden lopen zien we stille protesten tegen de huidige ontwikkelingen.  In het museum worden we getuige van de belangstelling voor de geschiedenis van Atatürk. Een groep kinderen (op schoolkamp zegt onze gids) met ouders, leerkrachten en begeleiders komt naar de zaal waar de uitleg van Atatürk aan zijn 18 officieren wordt uitgebeeld.  Het is in onze ogen een teken van hoop dat op deze manier  de geschiedenis begrepen wordt. De gids was -begrijpelijk- voorzichtig in het beschrijven van de positie van de Koerden en de huidige ontwikkelingen. We schrijven een bedankje in het bezoekersboek.