een slimme emmer voor de woestijn

Zoals we al in een vorig verhaal beschreven is verwoestijning de grootste bedreiging voor het leven in en aan de rand van de Sahara. Door droogte, wind en onttrekking van water aan de grond rukt de woestijn steeds verder op. Vandaag komen we bij verrassing bij een bijzonder project.

Om dat proces een halt te kunnen toeroepen is er o.a. in Mhamid een project dat een belangrijke bijdrage levert aan het weer laten bloeien van de woestijn. In de Volkskrant heeft eerder een artikel over de oprukkende droogte in Mhamid gestaan. Vandaag komen we, door dat artikel,  in contact met de directeur van het project: Halim Sbaï. Halim is geboren en getogen in dit gebied en ondervindt zelf hoe de berberdorpen bedreigt worden. We worden uitgenodigd het project Sahara Roots (Joudour Sahara) te bezoeken.

Met zijn Hilux verlaten we Mhamid, maar niet zonder dat  hij een negental vrouwen in de achterbak meeneemt. Ze zijn in traditionele kledij. We rijden vanaf de camping waar wij staan een paar kilometer de woestijn in. We komen langs een woestijndorp, wat het oude Mhamid blijkt te zijn. Een kleine kilometer verder is een tweede nederzetting: klei-lemen huizen, afgebrokkelde muren, verwoeste gebouwen, spelende kinderen. Zouia, een oasedorp dat leeft. Het is in de loop van de Draa-rivier het laatste oasedorp; hierna gaat de rivier ondergronds verder. Al jaren is de Draa ook hier bovengronds helemaal droog. Veel dadelpalmen zijn dood. Het terrein lag er zo bij:

Achter dit dorp gaan we een terrein op. Dit blijkt het domein van Sahara Roots. Een woestijngebied waar met behulp van Nederlandse giften en ontwikkelaars planten, struiken, bloemen, bomen de strijd aangaan met het stuifzand. Halim laat ons  zien hoe woest en onvruchtbaar het gebied was. En wat er ondertussen na een 10-tal jaren is bereikt. We staan verbaasd. Het is een eco-ontwerp van een Marokkaanse architecte, Aziza Chaouni, die (her)gebruik van natuurlijke materialen, traditionele technieken, innovatieve zonne- en waterenergie combineert. Het is de bedoeling dat het complex aan de rand van  de woestijn een cultureel  en educatief centrum wordt. Achterliggende impuls is dat de (tot nu toe wegtrekkende) jeugd lokaal weer toekomst krijgt, waarbij ook meisjes een gelijkwaardige plaats krijgen.  De gebouwen zijn in de ontwikkelingsfase. Halim verwacht met hulp van vrijwilligers in 2026 een belangrijk deel gerealiseerd te hebben.

Een Nederlander, Pieter Hoff, zag als bollenteler op zijn handelsreizen hoe de woestijn en droogte de natuur verdrong. En hoe op advies van regeringen grote waterpompinstallaties en irrigatiesystemen in feite extra bijdragen aan de verwoestijning. Thuis was hij opgevoed met de capillaire werking van wortelsystemen om planten en struiken snel te laten ‘aanslaan’. Dat betekent o.a. geen grote wortelgaten graven, maar de bestaande grond haar werk laten doen. De kleine haarvaten van de planten kunnen dan beter en sneller het water opzuigen. Dit idee, dat gebaseerd is op de oude technieken in de woestijn, staat aan de basis van het project wat wij bezoeken.

Alle water dat kan worden opgevangen wordt opgeslagen in een groot reservoir op een laag punt onder de grond. Bovengronds wordt bij wijze van spreken iedere druppel opgevangen en via een ingenieus buizensysteem naar het reservoir geleid.  Water van daken wordt op die manier verzameld met kleine doorlaatgaatjes. Door de ondergrondse opslag hebben droogte en felle zon geen invloed op verdamping. Onder het kleed op de foto ligt het reservoir,

Nog belangrijker dan dit water opvangsysteem is het beginsel waar Pieter Hoff op voortborduurde. Door het deksel van  een op het oog eenvoudige emmer groeit een plantenstek. Halim opent het schuin aflopend deksel en daaronder heeft zich water verzameld. “Waar komt dat vandaan?’ vraagt Wim. Dat kan natuurlijk ook regenwater zijn. Maar de belangrijkste werking komt van   condens in de nachten, dat wordt opgevangen via het aflopend deksel. Om verdroging en verdamping tijdens hoge temperaturen tegen te gaan bevindt zich onder het bovendeksel een tweede zwart deksel. Net als vroeger een olielamp met een lontje de olie opzoog gebeurt het hier met water door twee lontjes in de bodem van de emmer.  De capillaire werking zorgt ervoor dat het water zich alleen rond de wortels verspreid. De plant zuigt op deze manier alleen noodzakelijk water op. Bij veel wateropslag in de emmer zorgen twee blauwe overlooppijpjes dat het onder de plant in de grond komt.  

Het is een ingenieus en tegelijk eenvoudig systeem. De slimme wateremmer wordt toepasselijk Growboxx of ook Waterboxx genoemd. Met dit systeem is in plaats van 10 liter pompwater 1 liter dauwwater voldoende. Pieter Hoff won in 2018 met dit project de MKB innovatieprijs en kreeg de bijnaam Groene Musketier omdat hij ‘de bomen weer leerde zelf het water op te zuigen’. Diens bedrijf Groasis uit Steenbergen ontwikkelt het systeem. Het wordt op veel meer plaatsen en in veel meer landen op grote schaal toegepast. Het maakt druppelbevloeiing bijna overbodig.

We zien het resultaat. We staan aan de rand van de zandduinen. Bomen hebben zich, tegen de verdroging van naastgelegen palmbomen in, de afgelopen 10 jaar ontwikkeld. Het oprukkend woestijnzand krijgt geen vat op het terrein. Planten en struiken staan er ondanks de droogte fris groen en bloeiend bij. Een vogeldrinkplaats ligt onder de schaduw van palmen.

Waterkruiken zijn een variant. Aan de binnenkant verschijnt ’s nachts dauw wat via een gaatje in de bodem in de grond terecht komt. Dit  is het oude berbersysteem. Zij wisten al hoe het moest.  Een druppelsysteem uit het regenwaterreservoir vult de noodzakelijke waterbehoefte nog mondjesmaat aan. Geen verspilling maar optimaal gebruik van spaarzaam water, zonder het aan het grondwater te onttrekken. Als  in de rivier een enkele keer veel water komt loopt een deel van dat regenwater via een normale overloop naar de waterkelder. Daarin kan 5x4x3= 60 m3 worden opgeslagen. Een immense hoeveelheid. Ruim voldoende voor twee jaar waterbehoefte zegt Halim.  Dorpsbewoners kunnen in de toekomst uit waterputten die zijn verbonden met het reservoir water halen.

Om groeiende jonge planten en struiken te beschermen tegen droogte en schadelijke lichtintensiteit wordt rond de stam/stengel een zgn. Growsafe  geplaatst. Een plastic buis die vanwege de samenstelling alleen groeizaam licht doorlaat. Die buis levert via de binnenkant net als de slimme emmer dauwwater aan de wortels. We zijn verbluft over de eenvoud en werking van deze methoden.

Met hulp van in dit geval ook Nederlandse sponsoren is dit project mogelijk gemaakt. Een van origine Nieuw-Zeelandse,  Wanda Hebly, heeft in Nederland de Sahara Roots Foundation opgericht. In 2017 zijn middels deze Foundation de eerste 20 slimme waterboxen geplaatst. Er staan er nu veel meer op het terrein. Het Essence College uit Nederland plantte palmbomen met daaromheen Growboxxen. De palmen zijn volgens de traditionele methode niet breed en diep uitgegraven.   We zien het resultaat.  Het verhaal van Wanda over dit project is te lezen via Google en Instagram door haar naam intikken.  Je komt dan bij haar site en boek over deze methode uit. Een nieuwsbrief is daar aan te vragen.  Iedere Waterboxx die gedoneerd is kan een naamkaartje krijgen.

Halim verwacht op de Dag van de Aarde, 22 april 2026, hier de opening van een cultureel centrum te doen met de presentatie van kunst in meerdere vormen: muziek, muurschilderingen, schilderijen, traditionele ambachten.  Het terrein staat centraal tijdens muziekfestivals. Het is de bedoeling dat -net als vroeger het oude Mhamid al een centrum van cultuur, muziek, vervoer en kunst was- Joudour Sahara dat opnieuw kan worden door de verwoestijning te stoppen. Het vormt dan een Groene Muur. Halim is een bevlogen stimulator.

Dit is een totaal andere benadering van  het vergroenen van de woestijn dan wordt gepropageerd door het Ministerie van Agricultuur.  Langs de wegen in de woestijn zagen we de grote waterinstallaties die voor daar op te zetten palmeriën miljoenen liters water aan de grond onttrekken. De waterreservoirs die daar worden aangelegd staan in de open lucht met als gevolg dat door de hoge temperaturen veel van het opgepompte water verdampt. Als we het Halim vragen bevestigt hij zijn afschuw over deze door de regering gepropageerde methode. En zegt hij: het is een heilloze weg. De bergen leveren minder water en het grondwaterpeil zakt verder.

Bovenop het waterreservoir is een grote opvangbak voor regenwater: het is door de getrapte wateropvang ook een  openlucht concertplek. Als het regent zijn onderin kleine gaten om het water te verzamelen. Het dak loopt, zoals wij gewend zijn niet door tot aan de muur, maar stopt daarvoor om ook dat water niet te laten wegvloeien. Alle water dat op het terrein kan worden opgevangen komt in de opvangbak. Pompen zijn bijna niet nodig door gebruik te maken van natuurlijk verloop. Het is een goed doordacht concept.  Misschien gaan we hier op 14 januari een muziekuitvoering meemaken.